Nowe badanie dorzuca do tej relacji bardzo ciekawy szczegół. Psy mają znacznie mniejsze mózgi niż ich wilczy krewni, a naukowcy z Francji próbowali ustalić, kiedy ta różnica zaczęła być naprawdę wyraźna. Z ich analizy wynika, że proces był mocno zaawansowany już co najmniej 5 tysięcy lat temu i może wiązać się z przejściem ludzi do osiadłego, rolniczego trybu życia. Inaczej mówiąc psie mózgi mogły zacząć kurczyć się wyraźniej wtedy, gdy człowiek przestał być wędrowcem, a zaczął budować osady, pola, zapasy i nowy porządek wokół siebie.
Mózg nie zachowuje się w skamieniałościach, ale czaszka zostawia informacje
Tkanka mózgowa nie zachowuje się dobrze w materiale kopalnym, więc naukowcy musieli skorzystać z pośredniego tropu: jamy czaszki. Jest to przestrzeń wewnątrz czaszki, którą mózg zwykle wypełnia. Zespół kierowany przez zooarcheologa Thomasa Cucchiego z francuskiego Narodowego Muzeum Historii Naturalnej użył tomografii komputerowej do zmierzenia objętości jam czaszkowych 22 prehistorycznych wilków i psów z Belgii oraz Francji. Dla porównania zastosowano tę samą metodę wobec 163 współczesnych psów i wilków. Badacze uwzględnili też proporcję wielkości mózgowia do długości czaszki, żeby nie porównywać małego psa i dużego wilka tak, jakby rozmiar całego ciała nie miał znaczenia.
I tu pojawia się ważny punkt zwrotny. Dwa bardzo stare „protopsy” – jeden z Belgii sprzed około 35 tysięcy lat i drugi z Francji sprzed około 15 tysięcy lat – miały względne rozmiary mózgu porównywalne z wilkami plejstoceńskimi, neolitycznymi i współczesnymi. To sugeruje, że w najwcześniejszej fazie relacji człowieka z psem różnica nie była jeszcze tak dramatyczna. Te zwierzęta stały blisko początku naszej wspólnej historii, ale żyły przed rolniczą rewolucją, zanim człowiek zaczął stabilniej osiadać w jednym miejscu.
Rolnicza osada mogła zmienić psa bardziej niż obozowisko myśliwych
Około 5 tysięcy lat temu obraz robi się zupełnie inny. Psy z późnego neolitu miały mózgi mniej więcej o połowę mniejsze niż wilki z tej samej epoki, a ich względne rozmiary mózgu przypominały te obserwowane u współczesnych terierów i ras miniaturowych, takich jak mopsy, chihuahua czy pekińczyki. To dość mocna zmiana, zwłaszcza jeśli zestawić ją z wcześniejszymi protopsami, u których mózg nadal był wilczo „duży” w relacji do ciała.
Najciekawszy jest możliwy kontekst tej zmiany. Rolnictwo nie przekształciło wyłącznie ludzkiej diety i krajobrazu. Zmieniło też to, czego człowiek potrzebował od zwierząt. Obozowisko łowców-zbieraczy i osada rolnicza to dwa różne światy. W pierwszym pies mógł być towarzyszem mobilności, polowania, przemieszczania się i wspólnego życia bliżej dzikiej przestrzeni. W drugim pojawiają się zapasy, pola, granice, gospodarstwa, śmieci, obcy, zwierzęta hodowlane i potrzeba pilnowania miejsca. Pies mógł więc coraz bardziej stawać się alarmem, stróżem, czyścicielem resztek, pomocnikiem w polowaniu albo nawet źródłem mięsa, jak sugerują autorzy badania.
To nie brzmi tak ciepło jak współczesne opowieści o „najlepszym przyjacielu człowieka”, ale może być bliższe prawdzie o naszych początkach. Udomowienie nie było disneyowską sceną, w której człowiek i wilk spotykają się przy ognisku i od razu wiedzą, że stworzą piękną relację. Bardziej przypominało długie negocjacje interesów. Zwierzęta, które lepiej pasowały do ludzkiej osady, mogły dostawać więcej szans na przetrwanie i rozmnażanie. Z czasem ten wybór zaczął kształtować nie tylko zachowanie, ale też ciało.
Mniejszy mózg wcale nie oznacza, że pies jest głupszy
Przy takich badaniach łatwo wpaść w pułapkę prostego wniosku. Wielkość mózgu nie przekłada się automatycznie na „mądrość” w potocznym sensie, a już na pewno nie tłumaczy całego bogactwa psiego zachowania. Wystarczy spędzić kwadrans z psem, który umie rozpracować człowieka skuteczniej niż niejeden dział marketingu, żeby ostrożniej mówić o spadku zdolności.
Autorzy sugerują raczej możliwą reorganizację. Proporcjonalnie mniej kory mózgowej, związanej m.in. z percepcją, myśleniem i uwagą, oraz relatywnie większe znaczenie struktur podkorowych odpowiadających za bardziej podstawowe funkcje, ruch, emocje i regulację organizmu. To nadal hipoteza, nie gotowy portret psychologiczny neolitycznego psa. Gdyby jednak była trafna, mogłaby tłumaczyć zmianę temperamentu zwierząt, które lepiej pasowały do potrzeb późnoneolitycznych osad.
Badacze piszą, że bardziej lękliwe i czujne psy mogły być dobrymi systemami alarmowymi dla osad, choć jednocześnie takie cechy mogły utrudniać szkolenie. Ten obraz jest fascynujący, bo odwraca nasze współczesne oczekiwania. Dziś często chcemy psa spokojnego, przewidywalnego, łatwego do prowadzenia w mieście, cichego w bloku i dobrze znoszącego bodźce. Dawniej wartościowy mógł być pies, który szybciej się niepokoił, mocniej reagował i wcześniej podnosił alarm.
Najbardziej poruszające w tej analizie jest to, że nie mówi wyłącznie o psach. Mówi też o nas. Gdy człowiek zmienił sposób życia, zaczął zmieniać zwierzęta wokół siebie. Rolnictwo, osady, zasoby i nowe zagrożenia stworzyły zapotrzebowanie na inne cechy. Pies, który dziś śpi na sofie i obraża się na pustą miskę, ma w sobie historię gatunku dopasowywanego do ludzkiego świata przez tysiące lat.
To dopasowanie miało cenę. Udomowienie często wiąże się ze zmianami w ciele i mózgu zwierząt. Mniejsze mózgi u psów nie są więc dziwną anomalią, lecz częścią szerszego zjawiska obserwowanego u zwierząt udomowionych. Pytanie brzmi, co dokładnie selekcjonowaliśmy, świadomie lub nieświadomie. Posłuszeństwo? Czujność? Mniejszą agresję? Większą tolerancję na ludzi? Lepsze funkcjonowanie w pobliżu osad? Odpowiedź prawdopodobnie nie mieści się w jednym słowie.
Badacze zastrzegają, że potrzeba więcej danych archeologicznych, zwłaszcza psów z mezolitu i neolitu z różnych części Europy, aby lepiej uchwycić moment oraz kulturowe konteksty tych zmian. Sama wielkość mózgu nie powie nam, jakie dokładnie były te zwierzęta, jak zachowywały się przy ludziach i które cechy naprawdę decydowały o ich miejscu w osadzie.